Çocuklarda İştah Açıcı İşe Yarar mı?

Çocuklarda iştah açıcı şurup ve vitaminler sağlıklı bir çocukta işe yaramaz ve rutin olarak önerilmez; iştahsızlık çoğu zaman hastalık değil, yaşa özgü bir dönemdir. Bir yaşından sonra büyüme hızı düştüğü için çocuğun yemek ihtiyacı da azalır; bu yaşta bir porsiyon, yetişkininkinin yaklaşık dörtte biri kadardır. Seçici yeme küçük çocuklarda beklenen bir gelişim dönemidir ve çoğunda kendiliğinden geçer. Seçiciliğin kendiliğinden gerilemediği, besin çeşidinin daralmayı sürdürdüğü ve büyüme eğrisinin etkilendiği durumlar ayrı değerlendirilir; seçici yeme ile yeme bozukluğunun ayrımı bu ölçütlere dayanır. Yakınmanın büyük bölümü günlük düzenden kaynaklanır; altta yatan tıbbi bir neden yalnızca küçük bir azınlıkta bulunur.

Ailenin aklındaki soru genellikle nettir. İştahı açacak bir şey var mı? Asıl belirleyici, tabaktaki miktar değil çocuğun büyüme eğrisidir. Eğrisi kendi bandında ilerleyen çocukta yemek savaşı vermeye gerek kalmaz.

Uzm. Dr. Yasemin Düzçeker, büyüme kayıtlarını, beslenme düzenini ve ailenin sofra alışkanlıklarını birlikte gözden geçirmeye önem verir.

Bir yaşından sonra iştahın azalması beklenen bir durumdur. Amerikan Pediatri Akademisi bunu açıkça belirtir. Bebeklik dönemindeki hızlı büyümenin ardından çocuğun büyüme hızı ve iştahı birlikte yavaşlar. Bu, iştahsızlığın sebebi değil sonucudur.

Çocuk daha az büyüdüğü için daha az enerjiye ihtiyaç duyar ve doğal olarak daha az yer.

İlk yıl ile sonrası arasındaki fark

Karşılaştırma çoğu zaman ilk yıla göre yapılır. Bir yaşında tabağını bitiren çocuğun iki yaşında yarısını bırakması, iştahın bozulması değil beklenen geçiştir.

İştah gün içinde ve günden güne dalgalanır. Bir gün çok yiyen çocuğun ertesi gün neredeyse hiç yememesi bu yaşta olağandır; değerlendirme tek öğüne değil haftanın bütününe bakılarak yapılır.

Yaşa göre beklenen kilo artışı

Yaş ilerledikçe beklenen kilo kazancı azalır; iki yaşındaki bir çocuğun bir yaşındaki kadar yememesi kaygı nedeni değildir. Karşılaştırma yapılacaksa geçen yılın tabağıyla değil, büyüme eğrisiyle yapılmalıdır.

Hastalık dönemlerindeki azalma

Enfeksiyon geçiren çocukta iştah birkaç gün belirgin biçimde düşer. Bu geçici bir durumdur ve iyileşmeyle birlikte kendiliğinden düzelir.

Sık enfeksiyon geçiren kreş çağı çocuğunda bu dönemler üst üste binebilir. Aile sürekli iştahsızlık olarak algılar, oysa tablo arka arkaya gelen kısa dönemlerin toplamıdır.

Bir çocuğun yeterli beslenip beslenmediği tabağa bakılarak anlaşılmaz. Tek güvenilir ölçüt, kilo ve boyun büyüme eğrisi üzerinde zaman içinde nasıl ilerlediğidir. Dünya Sağlık Örgütü'nün büyüme standartları bu değerlendirmenin temelini oluşturur. Ölçümler eğri üzerine işaretlenir ve çocuğun kendi çizgisini izleyip izlemediğine bakılır.

Persentil ne anlama gelir?

Persentil, çocuğun yaşıtları arasındaki yerini gösterir. 3. persentildeki bir çocuk, yüz çocuktan üçünün onun kadar veya ondan hafif olduğu anlamına gelir.

Düşük persentil tek başına hastalık değildir. Ailesi ince yapılı bir çocuk düşük persentilde olabilir ve tamamen sağlıklıdır; önemli olan o çizgiyi istikrarlı biçimde sürdürmesidir.

Yüksek persentil de tek başına güven vermez. Eğrisi yukarıdan aşağı kayan bir çocuk, hâlâ ortalamanın üstünde olsa bile değerlendirilmelidir.

Eğri hangi yaşta kayabilir?

Eğri en çok ilk 12-18 ayda kayar; doğumda beklenenden iri ya da küçük olan bebek kendi genetik çizgisine döner ve bu beklenen bir düzeltmedir.

• İlk 12-18 ay: Doğumda beklenenden iri ya da küçük olan bebekler kendi genetik çizgilerine doğru kayabilir; bu beklenen bir düzeltmedir ve büyüme sorunu sayılmaz.
• İki yaşından sonra: Çizgi genellikle oturur, bu yaştan sonra ortaya çıkan aşağı doğru kaymalar daha dikkatle incelenir.

Ölçümler ne sıklıkla yapılmalı?

Sağlıklı çocuk izleminde ilk yıldan sonra 15, 18 ve 24. ay civarında, ardından yılda bir ölçüm yapılır; iştahsızlık yakınması varsa aralık 2-3 aya iner.

Tek ölçüm neden yetmez?

Büyüme bir noktayla değil, eğilimle okunur. Tek bir tartı sonucu, çocuğun yeni hastalık geçirmiş olmasından veya ölçüm koşullarından etkilenebilir.

Bu nedenle kontrollerde ölçümlerin aynı eğri üzerine işlenmesi ve önceki değerlerle karşılaştırılması önemlidir. Elinizde eski ölçümler varsa muayeneye getirmeniz değerlendirmeyi belirgin biçimde hızlandırır.

Fazla süt tüketen çocuk doyar ve öğünlerde yemek istemez; sütün demiri az olduğu için demir eksikliği riski de artar. İştahsızlığın en sık gözden kaçan nedeni budur.

Amerikan Pediatri Akademisi günlük süt miktarını yaşa göre sınırlar. Bu miktarın üzerine çıkmak öğünleri doğrudan etkiler.

Demir eksikliği ile iştahsızlığın ilişkisi

Demir eksikliği halsizlik, solukluk ve iştahsızlık yapabilir. Fazla süt tüketimi hem demir alımını azaltır hem bağırsaktan emilimi güçleştirir, böylece bir kısır döngü oluşur.

Bu döngü kırıldığında çoğu çocukta iştah kendiliğinden düzelir. Demir eksikliğinin gösterilmesi ve gerekiyorsa desteklenmesi, iştah açıcı ürün aramaktan çok daha etkilidir.

Süt ne zaman verilmeli?

Miktar kadar zamanlama da önemlidir.

• Öğün öncesi süt: Öğünden hemen önce verilen süt doygunluk yaratır; öğün sonuna veya ara öğüne alınması bu etkiyi ortadan kaldırır.
• Gece biberonu: Hem sabah iştahını bastırır hem diş çürüğü riskini artırır, 12 ay sonrasında bu alışkanlık sonlandırılır.

Pratikte ailelerden ilk istediğimiz şey günlük süt miktarını yazmalarıdır. Çoğu zaman hesap yapıldığında miktarın önerilenin belirgin biçimde üzerinde olduğu ortaya çıkar.

Biberon ve emzik alışkanlığı

Biberonla beslenmenin sürmesi de iştahı etkiler. 12 ay sonrasında bardağa geçilmesi hem süt miktarının kontrolünü kolaylaştırır hem katı besine yönelmeyi destekler.

Biberonla alınan süt çoğu zaman fark edilmeden artar. Bardakla verildiğinde miktar görünür hâle gelir ve aşırıya kaçma olasılığı azalır.

Diğer içecekler

• Meyve suyu: Doyurucu ve şekerlidir; yerine bütün meyve verilmesi tercih edilir.
• Şekerli içecekler: Amerikan Pediatri Akademisi 2 yaş altında eklenmiş şeker önermez; büyük çocuklarda da sınırlandırılır.
• Aromalı süt: Tatlı tada alışmayı kolaylaştırdığı için önerilmez.
• Öğün öncesi su: Az miktarda uygundur; öğünden hemen önce çok su içmek doygunluk yaratır.

İştahsızlığın büyük bölümü hastalıktan değil, günlük düzenden kaynaklanır. En sık üç neden öğün arası atıştırma, ekran eşliğinde yeme ve kabızlıktır; öğünden önceki 1-2 saatte verilen süt veya bisküvi doygunluk yaratır. Bu nedenler ilaç gerektirmez ve çoğu birkaç hafta içinde düzeltilebilir.

• Öğün arası atıştırma: Öğünden önceki 1-2 saat içinde verilen bisküvi, meyve veya süt doygunluk yaratır.
• Ekran eşliğinde yeme: Çocuk ne yediğini fark etmez, tokluk sinyallerini tanıyamaz ve öğün bir yönlendirme mücadelesine dönüşür.
• Kabızlık: Dolgun bağırsak iştahı doğrudan bastırır ve karın ağrısı yapar.
• Uyku düzensizliği: Yeterince uyumayan veya öğüne yorgun gelen çocuk yemek istemez.
• Hareketsizlik: Gün içinde az hareket eden çocuğun enerji ihtiyacı ve iştahı düşer.
• Öğünün uzaması: Yarım saati aşan öğünler hem çocuğu hem aileyi yorar ve masayı gerilim alanına çevirir.

Kabızlık iştahı nasıl etkiler?

Kabızlık en çok gözden kaçan nedendir. Dolgun bağırsak doygunluk hissi yaratır, karın ağrısı yapar ve çocuk öğüne hiç istekli gelmez.

Ölçüt dışkılama sıklığı değil kıvamdır. 2-3 günde bir dışkılayan ama yumuşak dışkı yapan çocuk kabız sayılmaz; sert dışkı ve zorlanma asıl bulgudur.

Kabızlık düzeltildiğinde iştah çoğu çocukta birkaç hafta içinde belirgin biçimde açılır. Bu nedenle uzayan iştahsızlıkta dışkı düzeni mutlaka sorgulanır.

Uyku ve hareketin payı

Uyku ihtiyacı yaşa göre değişir ve küçümsenmemelidir.

• Uyku süresi: 1-2 yaş arasındaki çocuk gece ve gündüz uykusuyla birlikte günde 11-14 saat uyur, bu süre karşılanmadığında iştah etkilenir.
• Uykunun zamanı: Gündüz uykusu öğüne çok yakınsa, uykudan yeni kalkmış çocuk ilk 20-30 dakika boyunca yemek istemeyebilir.
• Hareket: Açık havada geçirilen zaman ve serbest oyun, enerji harcamasını artırarak iştahı doğal biçimde açar.

Mevsim ve ortam etkisi

Yaz aylarında iştahın azalması sık görülür. Sıcakta sıvı alımı artar, katı besine ilgi düşer ve bu durum 2-3 ay sürebilir.

Kreşe yeni başlayan çocukta da geçici bir düşüş olur. Yeni ortam, yeni yemekler ve değişen saatler uyum süresince iştahı etkiler.

Gözden kaçan iki başlık

• Diş çıkarma: Diş çıkaran çocukta iştah birkaç gün azalabilir, ancak haftalarca süren bir iştahsızlık diş çıkarmaya bağlanmamalıdır.
• İlaç kullanımı: Bazı ilaçlar tedavi süresince iştahı azaltabilir; bu durumda ilacın kesilip kesilmeyeceğine hekiminiz karar verir.

Baskı kısa vadede birkaç kaşık kazandırır, uzun vadede tersine döner. Amerikan Pediatri Akademisi baskı ve cezanın çocuğun o besini aktif olarak sevmemesine yol açtığını belirtir. Ödül de benzer biçimde ters teper.

Bir besini ödül karşılığında yedirmek, o besini hoş olmayan bir görev hâline getirir ve masayı pazarlık alanına çevirir.

Sorumluluk paylaşımı

İşleyen çerçeve basittir. Ne sunulacağına ve ne zaman sunulacağına aile, ne kadar yeneceğine çocuk karar verir. Bu ayrım korunduğunda öğünlerdeki gerilim belirgin biçimde azalır.

• Alternatif hazırlamamak: Alternatif sunmak, reddetmenin işe yaradığını öğretir ve besin listesini daha da daraltır.
• Bir öğünü atlamak: Zararlı değildir, ama masanın gerilim yeri hâline gelmesi kalıcı iz bırakır.
• Suçluluk duygusu: Yemeği yediremediğiniz için suçlu hissetmeniz gereken bir durum yoktur.

Öğün ne kadar sürmeli?

Öğün süresi 20-30 dakika ile sınırlanır. Bu sürenin sonunda tabak kaldırılır ve bir sonraki öğüne kadar ara öğün dışında bir şey verilmez.

Uzayan öğünler iki tarafı da yıpratır. Bir saati aşan ve peşinden koşularak yedirilen öğünler, çocukta yemeği bir mücadele olarak kodlar.

Masada işe yarayan davranışlar

• Birlikte yemek: Çocuk aynı sofrada ve aynı yemeği yiyen yetişkinleri izleyerek öğrenir.
• Yorum yapmamak: Ne kadar yediği üzerine konuşmamak baskıyı ortadan kaldırır.
• Küçük porsiyon: Az koyup isterse ekleme yapmak, dolu tabaktan daha iyi sonuç verir.
• Süreyi sınırlamak: Öğünü yarım saatte bitirmek ve ara vermeden bir sonraki öğünü beklemek.

İştahsızlıkta en sık araştırılan tıbbi nedenler demir eksikliği, çölyak hastalığı, tekrarlayan enfeksiyonlar, idrar yolu enfeksiyonu ve besin alerjisidir. Araştırma iştahın kendisine değil, büyüme eğrisindeki duraklamaya ve eşlik eden bulgulara bakılarak başlatılır. Ailelerin sık söylediği "tahliller temiz çıktı" cümlesi aslında değerli bir bilgidir.

Tetkiklerin normal olması, tablonun beklenen bir dönem olduğunu destekler ve gereksiz ürün arayışını sonlandırır.

Öykü tetkikten önce gelir

Değerlendirme kan tahliliyle değil, ayrıntılı bir beslenme öyküsüyle başlar. Ailelerden genellikle 3 günlük bir beslenme kaydı tutmalarını isteriz.

Bu kayıt çoğu zaman yanıtı kendiliğinden verir.

• Yazıya dökülenler: Gün boyunca içilen süt, öğün aralarındaki atıştırmalar ve öğün saatleri yazıldığında tablo netleşir.
• Hafta sonu günü: Kaydın tutulduğu günlerin biri hafta sonu olmalıdır, hafta içi ve hafta sonu düzeni çoğu ailede farklıdır.

Sık değerlendirilen başlıklar

• Demir eksikliği: Halsizlik ve solukluk eşlik ediyorsa ilk bakılanlardan biridir.
• Çölyak hastalığı: Karın şişliği, dışkı değişikliği ve büyümede duraklama birlikteyse gündeme gelir.
• Tekrarlayan enfeksiyonlar: Sık hastalanan çocukta iştah kalıcı olarak baskılanabilir.
• İdrar yolu enfeksiyonu: Küçük çocukta belirtisiz seyredip kilo alımını etkileyebilir.
• Besin alerjisi: Cilt ve sindirim bulguları eşlik ediyorsa değerlendirilir.

Tetkik ne zaman istenir?

Her iştahsız çocuktan kan alınmaz. Büyüme eğrisi düzgün ilerliyor ve eşlik eden bulgu yoksa tetkik sonucunun tabloyu değiştirmesi beklenmez.

Uzayan sindirim yakınmaları, özellikle süregelen ishal, de bu değerlendirmenin parçasıdır.

Hormon ve emilim sorunları gibi başlıklar çocuk endokrinolojisi ve gastroenterolojisinin alanına girer. Bu durumlarda değerlendirme yapılır ve gerektiğinde ilgili yan dala yönlendirme sağlanır.

İştahsızlıkta kilo kaybı, büyüme eğrisinde aşağı doğru çizgi geçişi, boy artışının da yavaşlaması ve yutma güçlüğü tablonun basit bir iştah dalgalanması olmadığını gösterir; iştahsızlığın çoğu ise beklenen bir dönemdir. Süregelen sindirim yakınmaları, uzun süren ishal veya kabızlık da beklemeden değerlendirme gerektirir.

Bu listede çocuklarda kabızlık en sık düzeltilebilen nedendir; sert dışkı iştahı baskılar.

Bu bulgulardan biri varsa bekleme süresi uzatılmaz. Aylarca gözlem yapmak yerine erken değerlendirme, hem nedeni bulmayı hem tabloyu düzeltmeyi kolaylaştırır.

Kardeş karşılaştırması neden yanıltır?

Kardeşler arasındaki iştah farkı çoğu zaman normaldir. Aynı evde büyüyen iki çocuk farklı persentillerde olabilir ve ikisi de sağlıklıdır.

Değerlendirme her çocuğun kendi eğrisi üzerinden yapılır. Kardeşiyle karşılaştırmak, ailede gereksiz kaygı ve masada gereksiz baskı yaratır.

Ne kadar beklenebilir?

Büyüme eğrisi normalse 2-3 ay beklenebilir; eğride duraklama varsa bekleme süresi çok daha kısadır ve erken değerlendirme tercih edilir.

Geçici iştahsızlık ne zaman beklenen bir durumdur?

İştah; diş çıkarma günlerinde, aşı sonrasındaki 1-2 günde, enfeksiyon dönemlerinde ve hızlı büyüme ataklarının ardından geçici olarak düşer. Bu dönemlerin ortak özelliği kısa sürmeleri ve çocuğun kendiliğinden eski düzenine dönmesidir.

Küçük bebeklerde tablo biraz farklı okunur. 2 ile 6 aylık arasında emme süresinin kısalması çoğu zaman bebeğin daha hızlı ve verimli emmeye başlamasıyla ilgilidir; süre azalmış görünse de alınan süt yeterli olabilir.

Ayırt edici ölçüt süredir. Birkaç gün süren azalma beklenen bir dalgalanmadır; haftalarca süren ve kilo eğrisine yansıyan iştahsızlık ise değerlendirme gerektirir.

Bir yaşından küçük bebeklerde

Bir yaşından küçük bebeklerde değerlendirme eşiği daha düşüktür. Emmede azalma, mama miktarında belirgin düşüş veya beklenen kiloyu almama, süt çocuğunda beklemeden değerlendirme gerektirir.

Bir yaş altındaki yemek reddinin nedenleri de farklıdır ve ek gıda dönemine özgüdür. Değerlendirme bu döneme özel basamaklarla yapılır.

Çocuğun genel görünümü tek tek bulgulardan daha değerlidir. Oyununa devam eden, hareketli ve neşeli bir çocuk az yiyor olsa bile çoğu zaman evde izlenebilir.