Genç Kızlarda Adet Düzensizliği İçin Hangi Doktora Gidilir?

Bu yaşlarda adet düzensizliğinin nedeni çoğu zaman yapısal değildir. En sık nedenler, beyin ile yumurtalıklar arasındaki hormonal haberleşmenin henüz olgunlaşmamış olması, tiroid hastalıkları (hipotiroidi, hipertiroidi), poliendokrin metabolik over sendromu (PMOS; eski adıyla polikistik over sendromu, PKOS) ve hiperprolaktinemidir. Aşırı zayıflık, anoreksiya nervosa ve bulimiya nervosa gibi yeme bozuklukları, aşırı egzersize bağlı enerji yetersizliği, stres ve kanama bozuklukları da sık görülür. Bu nedenle ergen sağlığı (adolesan) alanında çalışan bir hekimin bütüncül yaklaşımı nedene daha yöneliktir; gerektiğinde hasta diğer bölümlere ve kadın doğum uzmanına yönlendirilir.

Aileler çoğu zaman "kadın doğum doktoruna mı, çocuk doktoruna mı" sorusunda kararsız kalır ve muayenenin nasıl geçeceğinden çekinir. Bu yazı hangi durumda hangi bölüme gidileceğini ve muayenede neler olduğunu anlatır. Hangi bölüme gideceğiniz konusunda kararsız kalırsanız bir uzman hekime danışabilirsiniz.

Adet Düzensizliğine Hangi Bölüm Bakar?

Adet düzensizliğine 18 yaşına kadar çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü, 18 yaşından sonra kadın hastalıkları ve doğum bölümü bakar. Genç kızlarda bu değerlendirmeyi ergen sağlığı (adolesan) alanında çalışan çocuk hekimleri yapar; gerekirse çocuk endokrinolojisi, çocuk hematolojisi ve kadın hastalıkları ve doğum bölümleriyle birlikte izlenir.

Ergenlik dönemi 10-19 yaş arasını kapsar (Dünya Sağlık Örgütü). Bu dönemde adet düzeni, boy uzaması ve kilo gibi bir büyüme göstergesidir. Düzenli adet döngüleri, ergen muayenesinde tansiyon, nabız ya da solunum sayısı gibi "yaşamsal bulgu" olarak kabul edilir (ACOG ve AAP, 2015).

Düzenli adet gören bir genç kızda döngüler bozulursa ya da kanama miktarı değişirse bu durum, vücutta bir şeylerin yolunda gitmediğinin işareti sayılır. Bu nedenle genç kızlarda adet düzensizliği geçiştirilmez; ilk yıllardaki düzensizlik de çocuk hekimi tarafından izlenir.

Yaşa ve Duruma Göre Hangi Doktora Gidilir?

Yaşa ve duruma göre ilk başvuru çoğu zaman çocuk hekimidir; başvurunun hangi bölümde ilerleyeceğini şikâyetin türü belirler. 12, 13, 14 ya da 15 yaşındaki bir kızda ilk adres aynıdır, çünkü belirleyici olan yaştan çok ilk adetten bu yana geçen süre ve eşlik eden bulgulardır.

• İlk 2 yılda düzensiz adet: İlk adetten sonraki 2 yılda, 21-45 günde bir gelen düzensiz adetlerde takibi çocuk hekimi yapar. Çoğu zaman hastanın başka bir bölüme yönlendirilmesi gerekmez.
• 15 yaşında hiç adet yok: 15 yaşına gelmiş, hiç adet görmemiş bir genç kızı çocuk hekimi (ergen sağlığı) değerlendirir ve gerekirse çocuk endokrinolojisine yönlendirir.
• Süren düzensizlik: Düzensizlik ilk adetten 2 yıl sonra da sürüyor veya 3 aydır adet yoksa, yine çocuk hekimi ilk değerlendirmeyi yapar. Gerek görmesi durumunda hastayı çocuk endokrinolojisi veya kadın hastalıkları ve doğum bölümleriyle birlikte takip edebilir.
• Fazla kanama: Çok fazla ve 7 günden uzun kanama, kolay morarma, sık burun kanaması durumunda da çocuk hekimi ilk değerlendirmenin ardından hastayı çocuk hematolojisine yönlendirebilir.
• Sivilce ve kıllanma: Düzensizlikle birlikte sivilce ve kıllanma artışı varsa, çocuk hekimi (ergen sağlığı) hastayı en olası PMOS, böbrek üstü bezi hastalıkları ve hiperprolaktinemi gibi durumlar açısından tetkik eder ve çocuk endokrinolojisine yönlendirebilir.
• Kilo kaybı ve yeme sorunu: Kilo kaybı, yoğun spor veya yeme sorunuyla birlikte adetlerde azalma veya kesilme varsa, hasta mutlaka anoreksiya nervosa gibi kısıtlayıcı yeme bozuklukları açısından çocuk hekimi (ergen sağlığı, adolesan) tarafından değerlendirilir.
• Kasık ağrısı ve yapısal sorun: Ergende şiddetli kasık ağrısı ve yapısal sorun şüphesi varsa veya cinsel yaşam başlamış ise çocuk hekimi veya kadın hastalıkları ve doğum uzmanı hastayı değerlendirerek gerekli takibi ve yönlendirmeyi yapar.

Çocuk Sağlığı veya Ergen Sağlığı Uzmanı Neyi Değerlendirir?

Çocuk sağlığı veya ergen sağlığı uzmanı, adet düzenini tek başına değil, büyümenin bir parçası ve vücudun normal işleyişinin bir belirteci olarak ele alır. Boy ve kilo eğrisi, ergenlik evresi, beslenme, uyku, fiziksel aktivite, okul yükü, stres, madde kullanımı ve cinsel aktivite aynı görüşmede sorgulanır; adetin düzensizliği çoğu zaman bu başlıklardan birine bağlanır.

Türkiye'de çocuk hekimleri 18 yaşına kadar olan çocuk ve ergenleri izler; ergen sağlığı alanında çalışan hekimler özellikle 12-18 yaş aralığının adet sorunlarını da değerlendirir (Sağlık Bakanlığı, 2017).

Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanına Ne Zaman Gidilir?

Kadın hastalıkları ve doğum uzmanına, rahim ya da yumurtalıkla ilgili yapısal bir neden düşünüldüğünde, ayrıntılı ultrason gerektiğinde veya cinsel yaşam başladığında gidilir. 18 yaşından sonra adet sorunlarının ilk başvuru yeri bu bölümdür.

Genç kızlarda ilk üreme sağlığı görüşmesinin 13-15 yaş arasında yapılması önerilir; bu görüşme bilgilendirme amaçlıdır ve belirti yoksa vajinal muayene (iç muayene) gerekmez (ACOG, 2020).

Çocuk Endokrinolojisi, Hematoloji ve Diğer Bölümler Ne Zaman Devreye Girer?

Çocuk endokrinolojisi, 8 yaşından önce başlayan ergenlik bulgularında, 13 yaşına kadar hiç ergenlik bulgusu olmadığında, tiroid hastalığı, prolaktin yüksekliği ve böbrek üstü bezi sorunları şüphesinde devreye girer. Çocuk hematolojisi, kanama bozukluğu düşündüren adet kanamalarını araştırır.

Adet kesilmesi kilo kaybı, yoğun egzersiz ya da yeme davranışındaki değişiklikle birlikteyse çocuk sağlığı uzmanı (tercihen ergen sağlığı alanında çalışan), çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı ve diyetisyen hastayı birlikte takip eder. Ergen sağlığı hekimi yeme bozukluğu nedeniyle ortaya çıkan organ sistemlerindeki bozuklukların tedavisi, besinsel eksikliklerin yerine konması, yeme bozukluklarının uzun dönemde ergenin vücuduna etkileri (kemik erimesi, bilişsel işlevlerde azalma gibi) ve beslenmenin yeniden düzenlenmesiyle ilgilenir. Diyetisyen, çocuk hekiminin önerdiği şekilde diyet listelerini düzenler. Çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı ise yeme bozukluğunun altında yatan beden algısı bozukluğu ve eşlik edebilecek psikiyatrik durumların tedavisiyle ilgilenir.

Bu süreçte hasta yeniden beslenip yeterli enerjiyi aldıkça adetler tekrar başlar ve düzene girer. Yeme bozukluklarının takibinde kadın hastalıkları ve doğum uzmanının doğrudan rolü yoktur. Ancak bu hastalarla ilk karşılaşan hekim olma olasılığı yüksek olduğundan, onları tespit edip ergen sağlığı alanında çalışan ya da bu alanda tecrübeli bir çocuk hekimine yönlendirmek kadın doğum uzmanının sorumluluğundadır. Sevki ilk başvurulan hekim yapar ve bölümler arasındaki koordinasyonu genellikle çocuk hekimi sağlar.

Adet Düzensizliğinde Doktor Ne Yapar?

Adet düzensizliğinde doktor önce adet öyküsünü alır ve adet takvimini inceler, ardından boy, kilo ve ergenlik evresini değerlendirir; tahlil ve ultrason yalnızca gerekirse istenir. Genç kızda ilk görüşmenin büyük kısmı konuşarak geçer.

1. Öykü ve adet takvimi: İlk adet yaşı, iki adet arasındaki süre, kanamanın kaç gün sürdüğü ve ped sayısı önemlidir. Ailede tiroid hastalığı, kanama hastalığı ve adet sorunu öyküsü de bu adımdadır.
2. Büyüme ve ergenlik evresi: Boy ve kilo ölçülür, büyüme eğrisine işlenir; ergenlik evresi değerlendirilir. Ergenlik evresi değerlendirmesi ergen muayenesinin en önemli kısımlarındandır.
3. Genel muayene: Solukluk, tiroid bezi, sivilce ve kıllanma gibi bulgulara bakılır; kan basıncı ölçülür, nabız sayılır.
4. Gerekirse tahlil ve ultrason: Hangi tahlillerin istendiği şikâyete göre değişir; ultrason gerekirse karın üzerinden yapılır.

Ergen kontrolünde boy, kilo, kan basıncı ve ergenlik evresi yılda en az bir kez değerlendirilir; adet düzeni bu kontrolün olağan parçasıdır (AAP).

Genç Kızda Vajinal Muayene (İç Muayene) Gerekir mi?

Hayır, genç kızda adet düzensizliği için vajinal muayene çoğu zaman gerekmez. Değerlendirme öykü, dış muayene ve gerektiğinde kan tahlili ile yapılır; ultrason gerekirse karın üzerinden, dolu mesaneyle uygulanır ve cinsel yaşamı başlamamış bir genç kızda vajinal muayene yapılmaz.

Vajinal muayene yalnızca belirli bir şikâyette, örneğin olağan dışı akıntı ya da açıklanamayan kasık ağrısında ve gencin onayıyla gündeme gelir (ACOG, 2020). Muayenenin nasıl yapılacağını randevuda sormak yeterlidir.

Görüşmede Kızınızla Kısa Bir Süre Yalnız Konuşulur

Ergen görüşmesinde hekim, ailenin yanında başladığı konuşmanın bir bölümünü gençle baş başa sürdürür. Bu uygulama gencin kendi bedeniyle ilgili soru sorabildiği bir alan açar; nelerin aileyle paylaşılacağı en başta söylenir.

Doktora Gitmeden Önce Neler Hazırlanmalı?

Doktora gitmeden önce son 3-6 ayın adet takvimi, günlük ped sayısı ve varsa eski boy-kilo ölçümleri hazırlanır. Bu üç bilgi öykü adımını kısaltır ve gereksiz tahlili önler.

• Adet takvimi: Son 3-6 ayın adet başlangıç günleri ve kanama süreleri kaydedilir. Telefon uygulamasındaki kayıt da yeterlidir.
• Ped sayısı: En yoğun gündeki ped ya da tampon sayısı ve gece değiştirme gerekip gerekmediği önemlidir.
• Boy ve kilo: Okul ya da önceki kontrollerdeki ölçümler varsa not edilmelidir. Büyüme eğrisindeki yerini online persentil hesaplayıcısıyla önceden görebilirsiniz.
• İlaç ve takviyeler: Düzenli kullanılan her ilaç ve bitkisel ürünün adı bilinmelidir; bazıları adet düzenini etkiler.
• Aile öyküsü: Annede ve kız kardeşlerde adet düzensizliği, tiroid hastalığı ya da kanama hastalığı olup olmadığı.

Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?

Hekime başvuru, şikâyetin türüne göre acil servise, kısa sürede çocuk hekimine ya da olağan kontrolle yapılır. Yetişkinler için kullanılan 35 günlük döngü sınırı ergenlere uygulanmaz; ergenlikte adet düzensizliğinin sınırları 21-45 günlük aralığa göre belirlenir.

• Hemen acil servise: Baş dönmesi, bayılma ya da çarpıntıyla birlikte durmayan kanama.
• Kısa sürede çocuk hekimine: 15 yaşında hiç adet görmemek, 3 aydır adet olmamak, 7 günden uzun ya da 1-2 saatte bir ped değiştirten kanama, kıllanma artışıyla birlikte düzensizlik.
• Kilo kaybıyla birlikte adet kesilmesi: En kısa zamanda çocuk hekimine başvurulmalıdır. Yeme davranışında değişiklik varsa ergenlerde yeme bozukluğu değerlendirmesi adet düzensizliğiyle birlikte aynı görüşmede ele alınır.
• Olağan kontrolde: İlk 2 yılda 21-45 gün aralığında kalan düzensizlik; yıllık ergen kontrolünde adet takvimiyle birlikte gözden geçirilir.

Sık Sorulan Sorular

16 yaşında adet düzensizliği için hangi doktora gidilir?

16 yaşında ilk başvuru yine çocuk hekimidir; ergen sağlığı alanında çalışan bir çocuk hekimi 18 yaşına kadar bu değerlendirmeyi yapar. İlk adetten 2 yıldan fazla geçtiği hâlde süren düzensizlik, gerekirse çocuk endokrinolojisi ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümüyle birlikte izlenir.

Adet düzensizliği için hangi bölümden randevu alınır?

18 yaşından küçük bir kız için randevu çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümünden alınır; hastanelerde ergen sağlığı birimi varsa o birim tercih edilir. 18 yaşından sonra randevu kadın hastalıkları ve doğum bölümünden alınır.

Ülkemizde ergen sağlığı (adolesan) bölümü sıklıkla çocuk endokrinolojisi ya da çocuk ve ergen ruh sağlığı bölümleriyle karıştırılır. Ergen sağlığı (adolesan), çocuk sağlığı ve hastalıkları ana dalının 12-18 yaş grubuyla ilgilenen yan dalıdır; bu yaş grubuna biyopsikososyal açıdan bütüncül yaklaşır ve gerektiğinde başka birimlerle koordinasyonu sağlar. Çocuk endokrinolojisi çocuklardaki hormonal bozukluklarla, çocuk ve ergen ruh sağlığı ise ergenlerin psikiyatrik sorunlarıyla ilgilenir.

Bekâr bir genç kıza ultrason nasıl yapılır?

Ultrason gerekirse karın üzerinden, mesane doluyken yapılır; cinsel yaşamı başlamamış bir genç kızda vajinal muayene ya da vajinal ultrason uygulanmaz. İşlem ağrısızdır ve genellikle birkaç dakika sürer.

Kızım doktora gitmek istemezse ne yapmalıyım?

Muayenede vajinal muayene yapılmayacağını ve görüşmenin bir bölümünün kendisiyle baş başa geçeceğini önceden anlatmak çoğu genç kızın kaygısını azaltır. Randevuyu kendi sorularını yazarak hazırlanabileceği bir görüşme olarak sunmak da yardımcı olur.

18 yaşından küçük bir kız kadın doğum uzmanına gidebilir mi?

Evet, gidebilir; kadın hastalıkları ve doğum uzmanları genç kızları da değerlendirir. Yapısal bir neden şüphesi ya da ayrıntılı ultrason gereği yoksa, 18 yaşına kadar büyümeyle birlikte değerlendirme yapan çocuk hekimiyle başlamak daha bütüncül bir yoldur.

Kaynakça