Ergenlikte Adet Düzensizliği Normal mi? Genç Kızlarda Adet Düzensizliği Ne Zaman Sorun Olur?

Sınırın aşıldığı durumlarda ise altta kanama bozukluğu, tiroid hastalığı, hormonal ya da metabolik bir sorun veya yapısal anormallikler bulunabilir. Benzer belirtiler farklı nedenlerden kaynaklanabileceğinden kızınızın durumunu netleştirmek için uzman bir hekime danışabilirsiniz.

Genç Kızlarda Adet Döngüsü Ne Kadar Sürede Düzene Girer?

Adet döngüsü ilk adetten sonra çoğu genç kızda 2-3 yıl içinde düzene girer, bazılarında bu süre 6 yıla kadar uzayabilir. Bu dönemde 21-45 gün arasında değişen aralıklar normaldir; yetişkinler için kullanılan 21-35 gün ölçüsü ergenlere uygulanmaz.

İlk yıllarda adetlerin bir takvime veya telefon uygulamasına not edilmesi, hekimin normal ile anormali ayırmasını kolaylaştırır. Başlangıç günü, kanama süresi ve günde kullanılan ped sayısı yazılması yeterlidir.

13, 14, 15 ya da 16 Yaşında Adet Düzensizliği Normal mi?

13-16 yaşta adet düzensizliği, ilk adetten sonraki 2 yıl içindeyse ve iki adet arası 21-45 gün arasında kalıyorsa çoğunlukla normaldir. Adet düzensizliğinin hangi yaşta normal olup olmadığının değerlendirilmesinde belirleyici olan, yaştan çok ilk adetten bu yana geçen süredir. 15 yaşına kadar hiç adet görmemek ise değerlendirme gerektirir.

Adetler arasındaki süreyi belirlerken sık yapılan hatalardan biri, bir adetin bitiminden diğerinin başına kadar geçen sürenin sayılmasıdır. Adetler arasındaki süre hesaplanırken bir adetin başından diğerinin başına kadar geçen gün sayısı sayılır.

Uzun Süren veya Çok Fazla Adet Kanaması Neden Olur?

Ergenlerde uzun süren veya çok fazla adet kanaması en sık yumurtlamanın düzensiz olmasından (beyin ile yumurtalıklar arasındaki hormonal haberleşme henüz olgunlaşmamıştır), ikinci sırada kanama bozukluklarından kaynaklanır. Ağır adet kanaması (menoraji) olan her 5 genç kızdan birinde altta bir pıhtılaşma bozukluğu bulunur; en sık görüleni von Willebrand hastalığıdır.

Aşağıdakilerden biri varsa kanama fazla kabul edilir:

• Süre: Kanamanın 7 günden uzun sürmesi.
• Miktar: Pedin 1-2 saatte bir tamamen dolması, iki pedin aynı anda kullanılması veya gece ped değiştirmek için uyanılması.
• Pıhtı: Kanama sırasında pıhtı düşürülmesi.
• Sıklık: Adetin 21 günden kısa aralıklarla, örneğin ayda iki kez olması.

Von Willebrand hastalığı, kanın pıhtılaşmasını sağlayan bir proteinin eksik veya işlevsiz olduğu kalıtsal bir durumdur. Sık burun kanaması, kolay morarma, diş çekiminden sonra uzun kanama, ilk adetten itibaren kanamanın fazla olması veya ailede benzer öykü bu olasılığı artırır.

Uzun süren veya aşırı adet kanamasının en sık görülen sonucu demir eksikliğidir. Adet gören her 10 genç kızdan birinden fazlasında demir eksikliği bulguları vardır. Solukluk, yorgunluk, dikkat dağınıklığı, unutkanlık, saç dökülmesi, iştahsızlık, üşüme, ağızda sık çıkan yaralar ve buz ya da toprak yeme isteği demir eksikliğini düşündürür. Uzun süren veya aşırı adet kanamasının bir diğer önemli sonucu, yaşam kalitesinin ciddi biçimde düşmesi ve günlük işlevselliğin azalmasıdır.

Seyrek Adet Görme ve Adet Görmeme Neden Olur?

Seyrek adet (oligomenore) ve adet görmeme (amenore) ergenlerde çoğunlukla yumurtlamanın olgunlaşmamasından, poliendokrin metabolik over sendromundan (PMOS; eski adıyla polikistik over sendromu, PKOS), anoreksiya nervosa gibi aşırı kısıtlayıcı diyetlerden, aşırı egzersiz veya stresten kaynaklanır. İlk adetten 1 yıl sonra iki adet arasının bir kez bile 90 günü geçmesi değerlendirme gerektirir.

• PMOS: Seyrek adet ile birlikte sivilce, kıllanma artışı veya kan tahlilinde erkeklik hormonu yüksekliği görülür. Altta yatan neden sıklıkla insülin direncidir. Sivilce, düzensiz adet ve yumurtalıklarda kist görünümü ergenliğin olağan bulguları arasında da yer aldığı için ergende PMOS değerlendirmesi erişkinden farklı yapılır ve zamana yayılır.
• Enerji yetersizliği: Hızlı kilo kaybı, yeme bozukluğu, yoğun spor ve yoğun stres beynin adet döngüsünü yöneten bölümünü baskılar.
• Hormon sorunları: Tiroid bezinin az veya çok çalışması ve memeden süt gelmesine yol açan prolaktin yüksekliği.
• Gebelik: Cinsel aktivite olasılığı varsa önce gebelik dışlanır.

Kilo kaybı olan ve bir süredir adet görmeyen kızlarda anoreksiya nervosa gibi kısıtlayıcı yeme bozuklukları mutlaka araştırılır. Yoğun egzersiz yapan ve hem ergenlik hem spor için gereken enerjiyi alamayan genç kızlarda adetler azalabilir veya kesilebilir; bu tabloya sporcu triadı (atlet triadı) denir.

Yeme bozukluğunda da sporcu triadında da östrojen yetersizliği, ergenlik yıllarından başlayarak kemik erimesine yol açabilir. Seyrek adet görme ya da adet görmeme ile başvuran genç kızda beden algısı, beslenme, fiziksel aktivite ve tüm organ sistemleri bütüncül şekilde değerlendirilir. İlk başvuru, ergen sağlığı (adolesan) alanında çalışan bir hekime yapılmalıdır. Tedavi yalnızca adeti geri getirmeyi değil, beslenme ve enerji dengesini düzeltmeyi de hedefler.

Az Adet Kanaması Ne Anlama Gelir?

Az adet kanaması, yani hipomenore, ilk 2-3 yılda çoğunlukla yumurtlamanın düzensizliğine bağlıdır ve adet aralıkları 21-45 gün içindeyse genellikle normaldir. Kanama miktarı PMOS'ta çok azdan çok fazlaya kadar değişebilir.

Normal bir adette kaybedilen kan yaklaşık 2-3 yemek kaşığını, kullanılan ped sayısı da günde 3-4'ü geçmemelidir. Kanamanın azalmasıyla birlikte adet aralığının açılması, belirgin kilo kaybı veya yoğun antrenman varsa durum seyrek adetle aynı şekilde değerlendirilir.

Muayenede ve Tahlillerde Neler Yapılır?

Muayenede önce adet takvimi, kanama öyküsü, kilo değişimi, beden algısı, spor ve stres sorgulanır. Kan sayımı, ferritin ve gerekirse tiroid ve prolaktin tahlilleri istenir. Ağır kanama nedeniyle hastaneye yatırılan genç kızların üçte birinde pıhtılaşma bozukluğu bulunduğu için ağır kanamada pıhtılaşma testleri de yapılır.

Ultrason gerekirse genç kızlarda karın üzerinden yapılabilir ve vajinal muayene (iç muayene) çoğu zaman gerekmez. Ergenlerde PMOS tanısında ultrason kullanılmaz; ergenlik çağındaki yumurtalıkların çok sayıda küçük folikül içermesi çoğu zaman normaldir.

Adet Düzensizliğinin Tedavisinde Neler Yapılabilir?

Adet düzensizliğinin tedavisi nedene göre belirlenir: ilk 2-3 yıldaki hafif düzensizlikte izlem yeterli olabilir, ağır kanamada önce kanama kontrol altına alınır ve kansızlık giderilir. Ergenlerde ağır adet kanamasının acil tedavisinde sıklıkla hormon içeren ilaçlar (doğum kontrol hapları) kullanılır.

İlk müdahaleden sonra nedene yönelik tedavi mutlaka verilir. Ergenlerde uzun süren ya da aşırı adet kanamalarında tedavinin amacı yalnızca kanamanın azaltılması ya da düzenin sağlanması değil, altta yatan nedenleri tespit ederek nedene yönelik tedavinin verilmesi (örneğin kanama bozukluklarında faktör tedavileri gibi), demir eksikliğinin düzeltilmesi ve yaşam kalitesinin artırılmasıdır. Küretaj gibi cerrahi işlemler yalnızca ilaca yanıt vermeyen nadir durumlarda tercih edilir.

• Kanamayı azaltan ilaçlar: Hormon içeren ve içermeyen seçenekler vardır; hangisinin, ne kadar süre kullanılacağına hekim karar verir.
• Demir eksikliği tedavisi: Demir eksikliği varsa genellikle ağızdan demir tedavisi başlanır. Tedavinin ne kadar süreceği ve ne zaman sonlandırılacağı kontrol kan tahlilleriyle planlanır.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Tiroid fonksiyon bozuklukları (hipotiroidi veya hipertiroidi) ve hiperprolaktinemi (prolaktin yüksekliği) gibi sorunlar çocuk endokrinolojisiyle, kanama bozuklukları hematolojiyle birlikte izlenir.
• Enerji dengesinin düzeltilmesi: Düşük kilo, aşırı kısıtlayıcı diyetler ve aşırı egzersize bağlı adet görmeme durumunda beslenme düzenlemesi, antrenmanın azaltılması ve psikolojik destek uygulanır. Düzenli adet gören bir kızda adetlerin seyrelmesi veya kesilmesi, ergenlerde anoreksiya nervosa gibi yeme bozukluklarının bedensel ipuçlarından biri olabilir. Bu ergenlere beden algısı, kendini kilolu mu zayıf mı hissettiği ve kilo alma korkusu olup olmadığı sorulur. Yeme bozukluğu varsa takibi ergen sağlığı, çocuk ve ergen psikiyatrisi ile diyetisyenden oluşan bir ekip yürütür; adetlerin geri gelmesi iyileşmenin işaretlerinden biridir.
• Yaşam düzeni: PMOS'ta kilo fazlası olsun olmasın sağlıklı beslenme ve düzenli hareket tedavinin temelidir. İnsülin direnci, kilo, uyku düzeni, kıllanma artışı ve sivilce birlikte izlenir; ergen sağlığı, çocuk endokrinolojisi, dermatoloji, kadın hastalıkları ve doğum ile diyetisyen birlikte çalışır.

Çok ağır kanaması olan ve kan değerleri düşen genç kızlarda tedavi hastanede başlayabilir.

Adet Düzensizliğiyle İlgili Doğru Bilinen Yanlışlar

Adet düzensizliğiyle ilgili en yaygın yanlış inanç, sorunun "evlenince" veya "doğurunca" kendiliğinden geçeceğidir. İlk adetten 2 yıl sonra süren düzensizliğin altında poliendokrin metabolik over sendromu, tiroid hastalığı, hiperprolaktinemi, böbrek üstü bezi hastalıkları, yeme bozuklukları ya da başka sistemik hastalıklar olabilir ve beklemek tanıyı geciktirir.

• "Hormon tedavisi kısırlık yapar": Adet düzenlemek için kullanılan hormon tedavileri ileride çocuk sahibi olmayı engellemez; riskleri ve kimlere uygun olmadığı hekimle konuşulur.
• "Bitki çayları adeti düzene sokar": Bu etkiyi gösteren kanıt yoktur. Sarı kantaron, doğum kontrol hapları dahil birçok ilacın etkisini azaltabilir.
• "Başkasının ilacı işe yarar": Forumlarda önerilen hormon ilaçlarını reçetesiz kullanmak, kanamanın nedenini gizleyerek tanıyı geciktirir.
• "Kansızlığa pekmez yeter": Adetle kaybedilen demir çoğu zaman yalnızca besinlerle yerine konamaz; eksiklik tahlille ölçülür ve demir tedavisi başlanır.

Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?

Hekime başvurmayı gerektiren durumlar; adetin hiç başlamaması, uzun süre gelmemesi, çok fazla kanama ve ilk 2 yıldan sonra süren düzensizliktir. Aşağıdaki durumlar ergen sağlığı (adolesan) alanında çalışan bir hekimin değerlendirmesini gerektirir:

• Adetin başlamaması: 15 yaşına kadar hiç adet görmemek veya meme gelişiminin başlamasından 3 yıl sonra hâlâ adet görmemek.
• Adetin kesilmesi: Düzenli adet görürken 3 aydır adet görmemek.
• Fazla kanama: 7 günden uzun kanama ve 1-2 saatte bir ped değiştirmek; kolay morarma veya burun kanamasıyla birlikte ağır adet.
• Ağrı: Okula gitmeyi engelleyen adet ağrısı.
• Süren düzensizlik: Adetin ilk adetten 2 yıl sonra hâlâ düzensiz olması.

Baş dönmesi, bayılma, çarpıntı veya saatte bir pedi dolduran ve durmayan kanama durumunda beklemeden acile başvurulmalıdır.

Hangi durumlarda izlem ve kontrol yeterlidir? İlk 2 yıl içinde 21-45 gün aralığında kalan düzensizlik, başka bir bulgu eşlik etmediğinde adet takvimiyle takip edilir.

Sık Sorulan Sorular

Ayda iki kez adet olmak normal mi?

İki adet arasının 21 günden kısa olması ergenlikte de normal kabul edilmez. Bu durum birkaç ay tekrarlıyorsa veya kanama ağırsa hekim değerlendirmesi gerekir.

Demir eksikliği adet düzensizliği yapar mı?

Demir eksikliği çoğu zaman adet düzensizliğinin nedeni değil, uzun süren veya çok fazla adet kanamasının sonucudur. Ağır kanaması olan genç kızda kan sayımı ve ferritin bakılır; demir ilacı, eksiklik tahlille gösterildikten sonra başlanır.

Adet düzensizliği için hangi bölüme gidilir?

Genç kızlarda ilk başvuru 18 yaşına kadar çocuk hekimine yapılabilir. Hangi durumda hangi bölüme gidileceğini ve muayenede neler olduğunu genç kızlarda adet düzensizliği için hangi doktora gidilir yazısında anlattım.

Stres ve sınav dönemi adeti geciktirir mi?

Yoğun stres beynin adet döngüsünü yöneten bölümünü baskılayarak adeti geciktirebilir. Gecikme 3 ayı geçiyorsa veya kilo kaybı eşlik ediyorsa yalnızca strese bağlanmaz.

Adet düzensizliği kaç yaşına kadar normaldir?

İlk adetten sonraki 2-3 yıl içinde adet düzensizliği çoğunlukla normaldir; bu dönemde yumurtlama her ay olmayabilir. İlk adetten 2-3 yıl sonra hâlâ süren düzensizlik, yaş kaç olursa olsun hekimle değerlendirilmelidir.

Düzensiz adet neyin belirtisi olabilir?

Ergenlikte düzensiz adet çoğu zaman hormon sisteminin henüz olgunlaşmamasından kaynaklanır. İlk 2-3 yıldan sonra süren düzensizlik; poliendokrin metabolik over sendromu (PMOS), tiroid hastalıkları, prolaktin yüksekliği, düşük kilo, yeme bozuklukları ya da aşırı egzersiz ve kanama bozukluklarının belirtisi olabilir.

Kaynakça